MUSTAQILLIK VA MILLIY O‘ZLIK: TIL, TAFAKKUR VA INSON
MUSTAQILLIK VA MILLIY O‘ZLIK: TIL, TAFAKKUR VA INSON
35 yil: tarixiy xotira, inson qadri va bilimga tayangan taraqqiyot Tarixni bilgan xalq kelajagini ham anglaydigan jamiyat demakdir. Mustaqillikning 35 yilligi - shunchaki yubiley sanasi emas. Bu - o‘ttiz besh yil davomida bosib o‘tilgan yo‘lga nazar tashlash, bugungi imkoniyatlarni qadrlash va ertangi kun oldidagi mas’uliyatni his etish uchun muhim fursat. 1991-yilda O‘zbekiston davlat mustaqilligini qo‘lga kiritdi. 2026-yilda esa istiqlolimizning 35 yilligi nishonlanmoqda. Shu davr mobaynida mamlakat hayotining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va ma’naviy sohalarida katta o‘zgarishlar yuz berdi. Ammo mustaqillikning mazmunini faqat raqamlar bilan o‘lchab bo‘lmaydi. Uning eng katta ma’nosi - insonning o‘zligini anglashida, erkin fikrlashida, bilim olish va o‘z kelajagini bunyod etish imkoniyatida namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston hududidagi davlatchilik va sivilizatsiya tarixi ming yilliklar qa’riga borib taqaladi. Muhammad al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy kabi buyuk siymolar yetishib chiqqan bu zamin jahon ilm-fani va madaniyatiga ulkan hissa qo‘shgan. Shuning uchun bugungi avlod uchun tarixni bilish - o‘tmishni yodlash emas, avvalo, o‘zligini anglash demakdir. Ona tili - milliy tafakkur ko‘zgusi sifatida. Til - millatning tarixiy xotirasi. Unda xalqning dunyoqarashi, madaniyati, ruhiyati va asrlar davomida shakllangan tafakkuri mujassam. Bugun o‘zbek tili oldida yangi vazifa turibdi: u nafaqat kundalik muloqot va ilmiy-adabiy hayotda, balki raqamli dunyo va sun’iy intellekt texnologiyalarida ham faol qo‘llanadigan tilga aylanishi kerak. Mustaqillikning 35 yilligiga bag‘ishlangan nutqda o‘zbek tilini raqamli dunyoda ilm va texnologiya yaratiladigan tilga aylantirish zarurligi alohida ta’kidlandi. Bu vazifa tilshunoslar, dasturchilar, pedagoglar va yosh tadqiqotchilar oldiga yangi mas’uliyat yuklaydi.
Inson qadri - taraqqiyot mezoni sanaladi. Taraqqiyotning eng muhim mezoni - inson. Bugun mamlakatda amalga oshirilayotgan o‘zgarishlarning markazida ham inson manfaatlari masalasi turibdi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi yillarda sog‘liqni saqlashga ajratilayotgan mablag‘ 8 karradan ziyod oshgan, 652 ta yangi tibbiyot muassasasi barpo etilgan. Tibbiy xizmatlar hajmi esa 3 karra oshgan. Aholining o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 1991-yildagi 66,4 yoshdan 2025-yilda 75,4 yoshga yetgan. Bu raqamlar ortida oddiy insonlarning hayoti, salomatligi va kelajagi turibdi. Zero, binolar eskirishi, texnologiyalar yangilanishi mumkin. Ammo bilimli va ma’naviy yetuk inson mamlakatning eng uzoq muddatli boyligidir. Ta’lim - kelajak uchun eng katta sarmoya . Bugungi dunyoda mamlakatning eng katta boyligi - bilimli inson. Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, 2025-2026-o‘quv yili boshida oliy ta’lim tashkilotlarida 1 million 535 ming nafar talaba tahsil olgan. 2021-2022-o‘quv yilida bu ko‘rsatkich 808,4 ming nafar edi. Ammo bugun gap faqat talaba sonini ko‘paytirish haqida emas. Endi asosiy masala - bilim sifati. Universitet yoshga shunchaki diplom beradigan joy emas, uni mustaqil fikrlashga, izlanishga, muammoni tahlil qilishga va yangi g‘oya yaratishga o‘rgatadigan ilmiy-ma’rifiy muhit bo‘lishi kerak. Sun’iy intellekt jadal rivojlanayotgan davrda inson tafakkuri. Bugun hayotimizga sun’iy intellekt jadal kirib kelmoqda. U matn yozadi, ma’lumotni tahlil qiladi, tarjima qiladi, tasvir yaratadi va ko‘plab vazifalarni inson bilan birgalikda bajara oladi. Shunday sharoitda ta’lim oldida yangi savol paydo bo‘ladi: kelajak mutaxassisi nimani bilishi kerak? Javob faqat texnologiyani bilish bilan cheklanmaydi. Inson texnologiyadan foydalanishi mumkin, ammo to‘g‘ri savol berish, ma’lumotni tanqidiy baholash, axloqiy tanlov qilish va yaratilgan bilimga ma’no berish qobiliyati hamisha muhim bo‘lib qoladi. O‘zbekistonning kelajak strategiyasida IT, sun’iy intellekt va kreativ iqtisodiyotni rivojlantirish muhim yo‘nalish sifatida ko‘rsatilmoqda. 10 million yoshni raqamli industriya va kelajak kasblariga jalb etish maqsadi ham belgilangan. Bugun auditoriyada - ertangi kun bunyodkori shakllanmoqda Mustaqillikning 35 yilligi bizga bir haqiqatni yana bir bor eslatadi: mamlakat kelajagi bugundan yaratiladi. Bugungi talaba - ertangi o‘qituvchi, shifokor, muhandis, olim, tadbirkor yoki boshqa soha mutaxassisi. Bugungi ustozning darsi esa kelajak avlod tafakkuriga qo‘yilgan tamal toshidir. Shuning uchun bugungi vazifa - bilimli, mustaqil fikrlaydigan, milliy o‘zligini anglaydigan va zamonaviy texnologiyalarni egallagan avlodni tarbiyalash. 35 yil - tarix uchun qisqa muddat. Ammo shu davr bizga katta bir haqiqatni anglatdi: kelajak o‘z-o‘zidan kelmaydi. Uni bilim, tafakkur, mehnat va birlik bilan bunyod etish kerak. Mustaqillik - kecha erishilgan tarixiy ne’mat emas. U har bir avlod o‘z mehnati bilan asrab-avaylaydigan va yanada mustahkamlaydigan buyuk mas’uliyatdir.
Ilhom BUTOYEV,
Kattaqo‘rg‘on davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va gumanitar fanlar kafedrasi dotsenti.